كلبى گفت : مراد جهودانند كه خواستند كه از حروف تهجّى استخراج مدّت ملك امّت محمّد كنند به طريق حساب جمّل . ابن جريج گفت : مراد منافقانند . حسن بصرى گفت : خارجيانند . قتاده چون اين آيت بخواندى و اين جا ( 1 ) رسيدى ، گفتى ( 2 ) حروريانند [ و صابيان ] ( 3 ) . بعضى دگر گفتند : جمله مبتدعانند . عايشه گفت : رسول - صلى اللَّه عليه و آله - اين ( 4 ) جمله بخواند و گفت : چون آنان را بينى از اين امّت كه طلب تأويل متشابه كنند و به متشابهات قرآن تعلَّق و تمسك كنند و بر آن جدل كنند ، ايشان آنانند كه خداى تعالى ايشان را خواست ( 5 ) ، از ايشان احتراز كنى و با ايشان منشينى . * ( ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ ) * ، اى طلب الشرك ، اين ( 6 ) براى طلب فتنه كنند ، و « فتنه » اين جا شرك است على قول الرّبيع و السدّي و ابن الزّبير و مجاهد ، بيانه قوله : و الفتنة اشدّ من القتل ( 7 ) . و بعضى دگر از مفسران گفتند : مراد لبس و اضلال است و تخليط . و اصل كلمه امتحان و اختبار باشد در لغت ، يقال : فتنته بكذا اى امتحنته به ( 8 ) . * ( وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِه ) * ، اى تفسيره [ 391 - ر ] و معناه و ما يؤول اليه المعنى ، تأويل آن باشد كه معنى با او شود ، و اصل او از اول باشد و أول رجوع باشد . و در عرف اهل علم تفسير فرقى هست ميان تفسير و تأويل ، كه بيان ( 9 ) معنى آيات محكم را تفسير گويند ، و بيان معنى آيات متشابه و دگر ( 10 ) وجوه و احتمالات او را تأويل گويند ، و حق تعالى لفظ تأويل در باب متشابه اطلاق كرد . حق تعالى باز نمود كه : اين قوم ( 11 ) دست از محكم بدارند و به دنبال متشابه در افتند به علَّت طلب تأويل ، و غرض ايشان

--> ( 1 ) . مب : بدين جا . ( 2 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : گفت ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . اساس : محو شده است ، با توجّه به آج افزوده شد ، مج ، وز : سايبيان ، دب ، لب ، فق ، مر : سابيان . ( 4 ) . همه نسخه بدلها آيه . ( 5 ) . همه نسخه بدلها به اين آيت . ( 6 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر از . ( 7 ) . سوره بقره ( 2 ) آيه 191 . ( 8 ) . آج ، لب ، امتحنه . ( 9 ) . همه نسخه بدلها : تأويل كشف . ( 10 ) . اساس : به صورت « ذكر » هم خوانده مىشود . ( 11 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : ايشان ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .